Achtergrond informatie

Anansi: een verhaal van migratie door Theo Meder.


Anansi: een verhaal van migratie

door Theo Meder

Inleiding

Binnen de vertelcultuur neemt Anansi de spin een bijzondere positie in: geografisch gezien kennen de verhalen een ruime spreiding (ze zijn van West-Afrika via de Caraïben naar Nederland gekomen), en de rollen die het verhaalpersonage speelt zijn meermaals aan verandering onderhevig geweest. Uit een enquête uit 2004 zijn de Anansi-verhalen in Nederland de Top Tien van meest populaire volksverhalen binnengedrongen en op een vijfde plaats terechtgekomen, tussen West-Europese sprookjes als Roodkapje en Repelsteeltje. Een bemoedigende gedachte, want nog niet zo lang geleden werd verondersteld dat de Anansi-verhalen langzaam maar zeker aan het verdwijnen waren. Aangenomen wordt dat Anansi zijn voortbestaan in niet geringe mate dankt aan zijn aanpassingsvermogen aan nieuwe omstandigheden, maar natuurlijk bovenal ook aan vertellers die hun immateriële erfgoed niet teloor wensen te laten gaan.

Waar komt Anansi vandaan?

In West-Afrikaanse landen als Ghana, Ivoorkust, Sierra Leone en Liberia is de spin lang geleden onder andere begonnen als een schepper van de mens, als een wezen dat kan communiceren met voorouders en geesten, als brenger van kennis en voedsel maar ook van ziektes, en als een soort 'bemiddelaar' tussen de goden en de mensen. De verhalen vertoonden derhalve mythische trekken, maar het staat te bezien of Anansi tegenwoordig nog altijd dezelfde rol vervult. Met de slavenhandel verhuisde Anansi mee naar het Caribische gebied: Jamaica, de Bahama's, Trinidad, Suriname, de Antillen, maar ook naar het zuidoosten van de VS, waar de spin onder andere voortleeft onder de naam Aunt Nancy.

Wie is Anansi?

Anansi in The Netherlands In Afrika is Anansi mannelijk, maar in de Nieuwe Wereld kan Anansi zowel mannelijk als vrouwelijk zijn, zowel oud als jong. In veel gevallen is hij eigenlijk ook half-spin, half-mens. Binnen een context van slavernij verandert Anansi meer en meer in een 'trickster' die weet te overleven. Het is de kleine, machteloze spin, die zich dankzij zijn inventiviteit en zijn taal als wapen weet te handhaven in de grote dierenwereld, en die zich met succes weet schuil te houden voor de machthebbers als hij weer eens wat heeft uitgehaald. De verhalen beginnen meer op grappige diersprookjes of fabels te lijken. Met de migratie naar Nederland lijkt Anansi zich wederom aan te passen aan de veranderende omstandigheden, maar hij verliest zijn 'trickster'-kwaliteiten niet volledig. Anansi is niet alleen een limineel personage (houdt zich schuil tussen twee werelden), maar ook een ambigu personage. Naast slimheid beschikt Anansi ook nog over een paar andere (minder fraaie) karaktertrekken, zoals luiheid, gulzigheid, doortraptheid en egoïsme. Anansi weet daardoor vooral goed voor zichzelf te zorgen - zelfhandhaving was met name in Afrika en in de Nieuwe Wereld een karaktertrek van levensbelang, al wordt - meer dan in de Caribische verhalen - Anansi in de Afrikaanse vertellingen nogal eens gestraft voor zijn slechte eigenschappen.

Fabels en sprookjes

Hilli Arduin vertelt een Anansi verhaal De Anansi-vertellingen maken deel uit van een internationaal repertoire aan diersprookjes en fabels. De fabel is bij uitstek een narratief voertuig om - relatief veilig - op een verhulde manier maatschappelijke kritiek uit te oefenen. Voor de Anansi-verhalen zou kunnen worden nagegaan hoe ver de kritiek reikt: betreft het bijvoorbeeld alleen de tegenstelling tussen machthebbers en de underdog, of is er meer aan de hand? Anansi als figuur van de trickster heeft internationaal gezien vele collega's; het bekendste Nederlandse voorbeeld is Reinaert de vos, en in Indonesië is het Kantjil het dwerghert. De trickster hoeft overigens geen dier te zijn, zoals blijkt in verhalen met personages als Tijl Uilenspiegel en de Turkse Nasreddin Hodja.

Anansi; meer dan verhalen.

In Ghana, Suriname, Antillen en Nederland zijn vele boeken te vinden waarin Anansi verhalen zijn opgenomen. Ook zijn Anansi verhalen bewerkt tot theatervoorstellingen. Maar Anansi verhalen zijn vooral ontstaan vanuit de orale traditie waardoor in elk gebied zijn eigen specifieke ontwikkeling heeft doorgemaakt. Onder andere door de komst van televisie amusement, internet en computerspellen staat de orale verteltraditie echter internationaal onder druk. De setting waarin de verhalen worden verteld verandert en de traditionele dynamiek tussen verteller en toehoorder gaat verloren. Daarmee verdwijnt een vorm van orale cultuur waarin verhalenvertellers het dagelijks leven becommentariëren en kleur geven. Nog een goede reden voor Vista Far Reaching Visuals om met Anansi Masters hierin verandering in aan te brengen.

Theo Meder is volksverhaalonderzoeker bij het DOC Volksverhaal en schreef dit artikel in het kader van het symposium rondom Anansi verhalen dat op 15 juni 2007 werd gehouden in het meertens Instituut