copyright Renee Koldewijn
Op zoek naar beeltenissen van Nanzi

Door Renée Koldewijn

Renée Koldewijn is vormgever en al jaren gefascineerd door Anansi. Voor de uitgave van het Anansi boek: "Hoe Nanzi de koning beetnam en andere Antilliaanse verhalen over de slimme spin", deed zij uitgebreid onderzoek naar hoe deze verhalenfiguur wordt afgebeeld.

Is Anansi een spin, een mens of een combi? Ziet de Caribische Nanzi er anders uit dan de Ghanese Ananse? En zijn er binnen het Caribische gebied meer verschillen? Hoe ontwikkelde het Anansi-beeld zich in Nederland? En vooral ook: hoe zien kinderen Nanzi? Interessante vragen die bij mij opkwamen toen ik aan het werk ging aan een nieuwe uitgave over de Antilliaanse Nanzi.

Anansi de spin uit boek van Rattray

Veel verschillende Anansi's

In het boek 'Akan Ashanti folktales' van de antropoloog Rattray uit 1930 beelden twaalf verschillende amateur- en professionele Ashanti-tekenaars Anansi uit. Zij waren geheel vrij bij de invulling en dat resulteerde in beelden van gewone mensen naast spinnetjes met gezichten. De uitbeelding van Anansi is met de tijd steeds veranderd, onder invloed van klimaat, cultuur en mate van welvaart in het land waar hij terechtkwam. Zo zie je hem in Afrika vaak bij een pan met eten, maar Noni Lichtveld heeft hem ook afgebeeld achter zijn bureau met een dikke sigaar en een mobiele telefoon. Of nog verder: de dochter van Anansi, Finifoetoe, als Roodkapje op weg naar oma in de Bijlmer. Door de mix van culturen, in dit geval van een oorspronkelijk Afrikaans figuur met een Europees sprookje, ontstaan weer nieuwe Anansi-verhalen en daarmee ook nieuwe beelden.

Anansi de spin als Roodkapje

Geen Donald Duck-figuur

Het gebruik van dierennamen bleek een slimme manier om kritiek te kunnen leveren op autoriteiten, maar die functie vervalt als Ananse als mens wordt uitgebeeld. Het mooie van verhalen is dat iedereen er zijn eigen beelden bij bedenkt. Elke beeltenis van Anansi is daar een interpretatie van. Sommige mensen vinden al die verschillende Anansi's verwarrend. Zij dromen over één uniforme afbeelding van Anansi, als een soort Donald Duck. Maar naar mijn idee doet dit afbreuk aan het multiculturele karakter van Anansi, die nu juist zo boeiend is door zijn veelvormigheid.

Renée was benieuwd hoe, naast kunstenaars, kinderen deze tricksterfiguur zien en verbeelden. Daartoe heeft zij, samen met Lieke van Duin, op Curaçao kinderen op een school Nanzi-verhalen voorgedragen en hen gevraagd Nanzi te tekenen.
Direct nadat de tekening af was, heeft zij van ieder kind apart een fotografisch portret gemaakt. Het ging haar daarbij om hun eigen portret (gezicht, uitstraling) in relatie tot het portret dat ze gemaakt hadden van Nanzi. Een dubbelportret.

copyright Renee Koldewijn copyright Renee Koldewijn
De kinderen hadden veel aanmoediging nodig om aan deze tekenopdracht te beginnen, maar het is ze allemaal gelukt. In het algemeen kijken de kinderen trots en genoten ze van de aandacht.
Maar bijzonder verrassend is de overeenkomst in uitdrukking tussen het kind en de door hem/haar afgebeelde Nanzi. Vrijwel alle kinderen hebben een mix getekend tussen een spin en een mens, maar de diversiteit is groot. Een stevige jongen heeft een soort gewichtheffer getekend, een vrolijk lachende jongen heeft een vrolijk lachende spin getekend. Een blanke jongen heeft een duizendpoot getekend en deze wit gelaten (als enige niet ingekleurd). En zo zijn er talloze overeenkomsten te zien tussen het kind en zijn/haar tekening.
copyright Renee Koldewijn copyright Renee Koldewijn
De kinderen hebben met veel gevoel hun eigen jonge persoonlijkheid en expressie tot uitdrukking gebracht. Het lijkt alsof de fotograaf dit zo geregisseerd heeft, maar het is een volledig onbewust proces geweest. Een mooi antwoord op de vraag Wie is Nanzi: Ta mi mes! Dat ben ik!

copyright Renee Koldewijn copyright Renee Koldewijn
Het resultaat was frappant: de kinder-Nanzi leek opvallend veel op henzelf! Dat was een eyeopener: zijn wij niet allemaal Nanzi's?

Copyright foto's: Renée Koldewijn.